Nhóm vi phạm nào có thể được xem xét
Nghị quyết 29 điều chỉnh hành vi vi phạm pháp luật về đất đai tại dự án, công trình xảy ra trước ngày 01/08/2024, vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh và không có yếu tố tham nhũng. Việc có đáp ứng điều kiện hay không cần được xác định bằng tài liệu của cơ quan có thẩm quyền; lời cam kết của cá nhân hoặc doanh nghiệp không tự thay thế kết luận này. [2], [3].
Điều kiện về hậu quả và tiến độ dự án quyết định cơ chế có thể áp dụng:
- Dự án đã hoàn thành, không gây thất thoát tài sản nhà nước. Cần có căn cứ về mục đích, hiệu quả kinh tế - xã hội và tình trạng khiếu nại, tố cáo. Khiếu nại, tố cáo liên quan phải được giải quyết dứt điểm.
- Dự án đã hoàn thành nhưng có gây thất thoát. Ngoài các điều kiện nêu trên, hậu quả thiệt hại phải được khắc phục toàn bộ để thuộc trường hợp không truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 5 Nghị quyết 29.
- Dự án còn đang thực hiện, chưa khắc phục xong. Cơ chế tạm hoãn chỉ đặt ra nếu có thất thoát tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng, dự án còn đang thực hiện và chưa khắc phục được do nguyên nhân khách quan; vẫn có khả năng, phương án, điều kiện để khắc phục, dự án còn hiệu quả kinh tế - xã hội, đồng thời có cam kết và tiến độ khắc phục.
Nghị quyết 29 yêu cầu không hợp pháp hóa sai phạm và không phát sinh sai phạm mới. Nếu một người bị xét xử cùng lúc về hành vi đất đai và hành vi khác, cơ chế đặc thù chỉ áp dụng cho hành vi đất đai đủ điều kiện; hành vi còn lại vẫn xử lý theo quy định thông thường. Nghị quyết cũng không dùng để xem xét lại bản án hình sự đã có hiệu lực, nhưng có quy định riêng về thi hành hình phạt và xóa án tích cho một số trường hợp đã có bản án. [2].
Tòa án xem xét miễn trách nhiệm và đình chỉ như thế nào
Tại phiên tòa, nếu bị cáo đáp ứng trường hợp thuộc Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết 29, Hội đồng xét xử xem xét quyết định miễn trách nhiệm hình sự. Khi có đủ căn cứ, Tòa án cũng có thể đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ đối với bị can, bị cáo theo giai đoạn tố tụng. Đây là quyết định dựa trên hồ sơ và điều kiện luật định, không phát sinh tự động chỉ vì hành vi xảy ra trước ngày 01/08/2024. [1], [2].
Nghị quyết 04 yêu cầu Tòa án xem xét tài liệu xác định thời điểm và tính chất không tham nhũng của hành vi; dự án có mục đích, hiệu quả kinh tế - xã hội hoặc quốc phòng, an ninh; có hay không thất thoát và mức thiệt hại; mức độ khắc phục; tình trạng khiếu nại, tố cáo. Nếu kết luận về thiệt hại mâu thuẫn hoặc chưa rõ, Tòa án có thể căn cứ kết luận của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc yêu cầu định giá tài sản. Tài liệu mới được nộp trong giai đoạn xét xử sẽ được chuyển cho Viện kiểm sát cùng cấp xem xét theo thủ tục tố tụng hình sự. [1].
Hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ để khắc phục hậu quả
Ở giai đoạn chuẩn bị xét xử, Thẩm phán chủ tọa có thể quyết định tạm đình chỉ nếu bị can, bị cáo thuộc trường hợp đang khắc phục hậu quả theo Điều 6 Nghị quyết 29. Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử có thể hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày khi có căn cứ cho thấy trong thời hạn đó người liên quan có thể khắc phục. Nếu không thể khắc phục trong thời gian này nhưng vẫn có phương án, khả năng thực hiện và đủ điều kiện, Tòa án có thể tạm đình chỉ vụ án. [1], [2].
Nghị quyết 04 yêu cầu có tài liệu chứng minh nguyên nhân khách quan khiến việc khắc phục chưa hoàn tất, khả năng tiếp tục khắc phục, phương án, lộ trình, biện pháp, thời hạn và cam kết của người liên quan. Nếu khắc phục toàn bộ trong thời gian tạm đình chỉ hoặc hoãn phiên tòa, Tòa án ra quyết định đình chỉ. Nếu hết thời hạn mà chưa khắc phục đủ, vụ án có thể được phục hồi hoặc tiếp tục xử lý theo pháp luật tố tụng hình sự. Trường hợp dự án, công trình đã hoàn thành nhưng thiệt hại chưa khắc phục, Nghị quyết 04 quy định Tòa án không áp dụng các quyết định tạm đình chỉ hoặc hoãn tương ứng mà tiếp tục giải quyết vụ án và thi hành án. [1].
Mức giảm hình phạt gắn với tỷ lệ khắc phục
Nếu thiệt hại chưa được khắc phục toàn bộ, Tòa án có thể giảm hình phạt căn cứ vào hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án và mức độ khắc phục tại thời điểm xét xử. Mức giảm tối đa tăng theo tỷ lệ đã khắc phục:
- Khắc phục đến 1/4 thiệt hại: có thể giảm tối đa 1/4 mức hình phạt.
- Khắc phục trên 1/4 đến 1/2: có thể giảm tối đa 1/2 mức hình phạt; trên 1/2 đến 3/4: tối đa 2/3.
- Khắc phục trên 3/4 nhưng chưa đủ toàn bộ: có thể giảm tối đa 4/5 mức hình phạt.
Các tỷ lệ trên là giới hạn tối đa, không phải mức giảm mặc nhiên. Tòa án còn xem xét điều kiện của Nghị quyết 29 và chứng cứ về thiệt hại thực tế. Ở giai đoạn thi hành án, người đã bị kết án có thể được xem xét hoãn chấp hành hoặc tạm đình chỉ chấp hành án nếu đủ điều kiện. Người có khả năng khắc phục nhưng không thực hiện sẽ không được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cơ chế đặc thù. [1], [2].
Giảm thời hạn xóa án tích phải có đơn đề nghị
Đối với một số người đã chấp hành xong bản án thuộc các trường hợp tại Nghị quyết 29, Tòa án có thể giảm một nửa thời hạn đương nhiên được xóa án tích theo Bộ luật Hình sự. Người đề nghị phải gửi đơn và tài liệu chứng minh điều kiện đến Tòa án đã ra quyết định thi hành án. Vì vậy, cần xác định đúng trường hợp thuộc điểm b khoản 4 hoặc khoản 6 Điều 9 Nghị quyết 29; việc hết án không tự động đồng nghĩa thời hạn xóa án tích được rút ngắn. [1], [2].
Hồ sơ nên được rà soát trước ngày 15 tháng 10
Cá nhân, doanh nghiệp và người bào chữa có thể chuẩn bị việc rà soát theo các nhóm tài liệu sau:
- Hồ sơ về hành vi và thời điểm. Xác định rõ hành vi đất đai bị xem xét, thời điểm xảy ra và tài liệu của cơ quan có thẩm quyền kết luận hành vi không tham nhũng.
- Hồ sơ về dự án và hậu quả. Thu thập tài liệu về mục đích, hiệu quả, tình trạng hoàn thành, kết luận thiệt hại hoặc định giá, chứng từ khắc phục và tình trạng khiếu nại, tố cáo.
- Hồ sơ khắc phục và thi hành án. Nếu xin tạm đình chỉ, cần giải trình nguyên nhân khách quan và nộp phương án, lộ trình, cam kết có căn cứ. Nếu đã có bản án, cần đối chiếu riêng điều kiện hoãn, miễn, giảm hình phạt hoặc giảm thời hạn xóa án tích.
Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP có hiệu lực từ 15/10/2026. Kết quả áp dụng phụ thuộc vào từng hành vi, từng người và chứng cứ trong hồ sơ; việc rà soát hồ sơ giúp xác định khả năng đề nghị, nhưng không bảo đảm trước quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc Tòa án. [1], [2].
Căn cứ pháp lý
[1] Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, bản toàn văn tra cứu.